Read › Brihadaranyaka Upanishad ›

Brihadaranyaka Upanishad 3.7.1

3.7.1 Yajnavalkya to Uddalaka Aruni

अथैनमुद्दालक आरुणिः पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच । मद्रेष्ववसाम पतञ्चलस्य काप्यस्य गृहेषु यज्ञमधीयानाः । तस्यासीद्भार्या गन्धर्वगृहीता । तमपृच्छाम कोऽसीति । सोऽब्रवीत्कबन्ध आथर्वण इति । सोऽब्रवीत्पतञ्चलं काप्यं याज्ञिकांश्च वेत्थ नु त्वं काप्य तत्सूत्रं यस्मिन्नयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि भवन्तीति । सोऽब्रवीत्पतञ्चलः काप्यो नाहं तद्भगवन्वेदेति । सोऽब्रवीत्पतञ्चलं काप्यं याज्ञिकांश्च । वेत्थ नु त्वं काप्य तमन्तर्यामिणं य इमं च लोकं परं च लोकं सर्वाणि च भूतान्यन्तरो यमयति । सोऽब्रवीत्पतञ्चलः काप्यो नाहं तं भगवन्वेदेति । सोऽब्रवीत्पतञ्चलं काप्यं याज्ञिकांश्च । यो वै तत्काप्य सूत्रं विद्यात्तं चान्तर्यामिणमिति स ब्रह्मवित्स लोकवित्स देववित्स वेदवित्स आत्मवित्स सर्ववित् । इति तेभ्योऽब्रवीत् । तदहं वेद । तच्चेत्त्वं याज्ञवल्क्य सूत्रमविद्वांस्तं चान्तर्यामिणं ब्रह्मगवीरुदजसे मूर्धा ते विपतिष्यति । वेद वा अहं गौतम तत्सूत्रं तं चान्तर्यामिणमिति । यो वा इदं कश्च ब्रूयाद्वेद वेदेति यथा वेत्थ तथा ब्रूहीति ॥

athainamuddālaka āruṇiḥ papraccha yājñavalkyeti hovāca | madreṣvavasāma patañcalasya kāpyasya gṛheṣu yajñamadhīyānāḥ | tasyāsīdbhāryā gandharvagṛhītā | tamapṛcchāma ko'sīti | so'bravītkabandha ātharvaṇa iti | so'bravītpatañcalaṃ kāpyaṃ yājñikāṃśca vettha nu tvaṃ kāpya tatsūtraṃ yasminnayaṃ ca lokaḥ paraśca lokaḥ sarvāṇi ca bhūtāni saṃdṛbdhāni bhavantīti | so'bravītpatañcalaḥ kāpyo nāhaṃ tadbhagavanvedeti | so'bravītpatañcalaṃ kāpyaṃ yājñikāṃśca | vettha nu tvaṃ kāpya tamantaryāmiṇaṃ ya imaṃ ca lokaṃ paraṃ ca lokaṃ sarvāṇi ca bhūtānyantaro yamayati | so'bravītpatañcalaḥ kāpyo nāhaṃ taṃ bhagavanvedeti | so'bravītpatañcalaṃ kāpyaṃ yājñikāṃśca | yo vai tatkāpya sūtraṃ vidyāttaṃ cāntaryāmiṇamiti sa brahmavitsa lokavitsa devavitsa vedavitsa ātmavitsa sarvavit | iti tebhyo'bravīt | tadahaṃ veda | taccettvaṃ yājñavalkya sūtramavidvāṃstaṃ cāntaryāmiṇaṃ brahmagavīrudajase mūrdhā te vipatiṣyati | veda vā ahaṃ gautama tatsūtraṃ taṃ cāntaryāmiṇamiti | yo vā idaṃ kaśca brūyādveda vedeti yathā vettha tathā brūhīti ||

Then Uddalaka Aruni questioned him. 'Yajnavalkya,' he said, 'we were living among the Madras, in the house of Patanchala Kapya, studying the sacrifice. His wife was possessed by a gandharva. We asked him, "Who are you?" He said, "Kabandha Atharvana." He said to Patanchala Kapya and to the sacrificers: "Kapya, do you know that thread on which this world, the next world and all beings are strung together?" Patanchala Kapya said, "I do not know it, sir." He said to Patanchala Kapya and the sacrificers: "Kapya, do you know that inner controller who controls from within this world, the next world and all beings?" Patanchala Kapya said, "I do not know him, sir." He said to Patanchala Kapya and the sacrificers: "Kapya, whoever knows that thread and that inner controller knows Brahman, knows the worlds, knows the gods, knows the Vedas, knows the self, knows everything." So he told them, and I know it. If you, Yajnavalkya, drive away the cows meant for the knower of Brahman without knowing that thread and that inner controller, your head will shatter.' 'I do know that thread and that inner controller, Gautama.' 'Anyone can say "I know, I know." Tell us how you know it.'

तब उद्दालक आरुणि ने उनसे पूछा। उन्होंने कहा, 'याज्ञवल्क्य, हम मद्र देश में पतंचल काप्य के घर रहकर यज्ञ का अध्ययन कर रहे थे। उनकी पत्नी पर एक गंधर्व का आवेश था। हमने उससे पूछा, "तुम कौन हो?" उसने कहा, "कबंध आथर्वण।" उसने पतंचल काप्य और याज्ञिकों से कहा, "काप्य, क्या तुम वह सूत्र जानते हो जिसमें यह लोक, परलोक और सब प्राणी गुँथे हुए हैं?" पतंचल काप्य ने कहा, "भगवन्, मैं उसे नहीं जानता।" उसने फिर कहा, "काप्य, क्या तुम उस अंतर्यामी को जानते हो जो इस लोक, परलोक और सब प्राणियों को भीतर से नियंत्रित करता है?" पतंचल काप्य ने कहा, "भगवन्, मैं उसे नहीं जानता।" तब उसने कहा, "काप्य, जो उस सूत्र और उस अंतर्यामी को जानता है, वही ब्रह्म को जानता है, लोकों को, देवताओं को, वेदों को, आत्मा को, सब कुछ जानता है।" उसने उन्हें यह बताया था, और मैं इसे जानता हूँ। याज्ञवल्क्य, यदि तुम उस सूत्र और अंतर्यामी को जाने बिना ब्रह्मज्ञानी के लिए रखी गायें हाँक ले जाओगे, तो तुम्हारा सिर गिर पड़ेगा।' 'गौतम, मैं उस सूत्र और उस अंतर्यामी को जानता हूँ।' 'कोई भी कह सकता है कि मैं जानता हूँ, मैं जानता हूँ। तुम जैसे जानते हो, वैसे बताओ।'

'Your head will shatter' is the debate's old formula for staking everything on one's claim; it is not a threat to anyone who questions or doubts.

'तुम्हारा सिर गिर पड़ेगा' उस समय के शास्त्रार्थ का पुराना सूत्र है, जिसमें अपने दावे पर सब कुछ दाँव पर लगाया जाता था; यह प्रश्न या संदेह करने वाले के लिए कोई धमकी नहीं है।

Meaning today and contextआज के लिए अर्थ और संदर्भ

Uddalaka asks the two questions behind every search for meaning: what holds everything together, and what guides us from within? He also refuses a mere claim of knowing: 'Anyone can say "I know." Show me how.'

उद्दालक वे दो प्रश्न पूछते हैं जो अर्थ की हर खोज के पीछे हैं: सब कुछ किससे जुड़ा है, और भीतर से हमें कौन चलाता है? वे केवल 'मैं जानता हूँ' कहने को स्वीकार नहीं करते: 'कोई भी ऐसा कह सकता है, जैसे जानते हो वैसे बताओ।'

Brihadaranyaka 3.7.1. At Janaka's debate, Uddalaka Aruni (who speaks almost all of this unit) tells Yajnavalkya of a spirit that once spoke through a woman's mouth and asked about the 'thread' and the 'inner controller', and challenges Yajnavalkya to explain them.

Read in context Ask Antah Saarthi