किंदेवतोऽस्यां प्राच्यां दिश्यसीति । आदित्यदेवत इति । स आदित्यः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति । चक्षुषीति । कस्मिन्नु चक्षुः प्रतिष्ठितमिति । रूपेष्विति । चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति । कस्मिन्नु रूपाणि प्रतिष्ठितानीति । हृदय इति होवाच । हृदयेन हि रूपाणि जानाति । हृदये ह्येव रूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्तीति । एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥
kiṃdevato'syāṃ prācyāṃ diśyasīti | ādityadevata iti | sa ādityaḥ kasminpratiṣṭhita iti | cakṣuṣīti | kasminnu cakṣuḥ pratiṣṭhitamiti | rūpeṣviti | cakṣuṣā hi rūpāṇi paśyati | kasminnu rūpāṇi pratiṣṭhitānīti | hṛdaya iti hovāca | hṛdayena hi rūpāṇi jānāti | hṛdaye hyeva rūpāṇi pratiṣṭhitāni bhavantīti | evamevaitadyājñavalkya ||
'Which deity do you have in this eastern quarter?' 'The sun.' 'On what is the sun founded?' 'On the eye.' 'On what is the eye founded?' 'On visible forms, for with the eye one sees forms.' 'On what are forms founded?' 'On the heart,' he said, 'for with the heart one knows forms; it is on the heart that forms are founded.' 'That is so, Yajnavalkya.'
'इस पूर्व दिशा में तुम्हारा देवता कौन है?' 'सूर्य।' 'सूर्य किस पर प्रतिष्ठित है?' 'आँख पर।' 'आँख किस पर प्रतिष्ठित है?' 'रूपों पर, क्योंकि आँख से ही रूप देखे जाते हैं।' 'रूप किस पर प्रतिष्ठित हैं?' उन्होंने कहा, 'हृदय पर, क्योंकि हृदय से ही रूपों को जाना जाता है; हृदय में ही रूप प्रतिष्ठित हैं।' 'याज्ञवल्क्य, ऐसा ही है।'
Meaning today and contextआज के लिए अर्थ और संदर्भ
Even the sun, for us, rests on our seeing, and our seeing on the heart that knows. The world we live in is always the world as the heart receives it.
सूर्य भी, हमारे लिए, हमारे देखने पर टिका है, और देखना उस हृदय पर जो जानता है। जिस संसार में हम जीते हैं, वह सदा वही है जैसा हृदय उसे ग्रहण करता है।
Brihadaranyaka 3.9.20. Shakalya asks about the eastern quarter; Yajnavalkya traces its god back, step by step, to the heart. Shakalya accepts.