किंदेवतोऽस्यां प्रतीच्यां दिश्यसीति । वरुणदेवत इति । स वरुणः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति । अप्स्विति । कस्मिन्न्वापः प्रतिष्ठिता इति । रेतसीति । कस्मिन्नु रेतः प्रतिष्ठितमिति । हृदय इति । तस्मादपि प्रतिरूपं जातमाहुर्हृदयादिव सृप्तो हृदयादिव निर्मित इति । हृदये ह्येव रेतः प्रतिष्ठितं भवतीति । एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥
kiṃdevato'syāṃ pratīcyāṃ diśyasīti | varuṇadevata iti | sa varuṇaḥ kasminpratiṣṭhita iti | apsviti | kasminnvāpaḥ pratiṣṭhitā iti | retasīti | kasminnu retaḥ pratiṣṭhitamiti | hṛdaya iti | tasmādapi pratirūpaṃ jātamāhurhṛdayādiva sṛpto hṛdayādiva nirmita iti | hṛdaye hyeva retaḥ pratiṣṭhitaṃ bhavatīti | evamevaitadyājñavalkya ||
'Which deity do you have in this western quarter?' 'Varuna.' 'On what is Varuna founded?' 'On the waters.' 'On what are the waters founded?' 'On semen.' 'On what is semen founded?' 'On the heart. That is why they say of a child who looks like his father, "he has slipped out of his heart, he is made from his heart"; for it is on the heart that semen is founded.' 'That is so, Yajnavalkya.'
'इस पश्चिम दिशा में तुम्हारा देवता कौन है?' 'वरुण।' 'वरुण किस पर प्रतिष्ठित है?' 'जल पर।' 'जल किस पर प्रतिष्ठित है?' 'वीर्य पर।' 'वीर्य किस पर प्रतिष्ठित है?' 'हृदय पर। इसीलिए पिता जैसे दिखने वाले बच्चे के बारे में कहते हैं कि "यह मानो उसके हृदय से निकला है, उसके हृदय से बना है"; क्योंकि हृदय में ही वीर्य प्रतिष्ठित है।' 'याज्ञवल्क्य, ऐसा ही है।'
Meaning today and contextआज के लिए अर्थ और संदर्भ
A child is said to come 'from the heart' of the parent. The bond between parent and child is pictured as rooted in the heart itself.
बच्चे को माता-पिता के 'हृदय से निकला' कहा गया है। माता-पिता और संतान का बंधन स्वयं हृदय में जड़ा हुआ बताया गया है।
Brihadaranyaka 3.9.22. Shakalya asks about the western quarter; Yajnavalkya traces it through the waters and semen to the heart. Shakalya accepts.