Read › Brihadaranyaka Upanishad ›

Brihadaranyaka Upanishad 4.5.6

4.5.6 Yajnavalkya to Maitreyi

स होवाच । न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति । न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति । न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति । न वा अरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति । न वा अरे पशूनां कामाय पशवः प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय पशवः प्रियं भवति । न वा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियं भवति । न वा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय क्षत्रं प्रियं भवति । न वा अरे लोकानां कामाय लोकाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति । न वा अरे देवानां कामाय देवाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय देवाः प्रिया भवन्ति । न वा अरे वेदानां कामाय वेदाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय वेदाः प्रिया भवन्ति । न वा अरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्त्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति । न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति । आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेयि । आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञात इदं सर्वं विदितम् ॥

sa hovāca | na vā are patyuḥ kāmāya patiḥ priyo bhavatyātmanastu kāmāya patiḥ priyo bhavati | na vā are jāyāyai kāmāya jāyā priyā bhavatyātmanastu kāmāya jāyā priyā bhavati | na vā are putrāṇāṃ kāmāya putrāḥ priyā bhavantyātmanastu kāmāya putrāḥ priyā bhavanti | na vā are vittasya kāmāya vittaṃ priyaṃ bhavatyātmanastu kāmāya vittaṃ priyaṃ bhavati | na vā are paśūnāṃ kāmāya paśavaḥ priyaṃ bhavatyātmanastu kāmāya paśavaḥ priyaṃ bhavati | na vā are brahmaṇaḥ kāmāya brahma priyaṃ bhavatyātmanastu kāmāya brahma priyaṃ bhavati | na vā are kṣatrasya kāmāya kṣatraṃ priyaṃ bhavatyātmanastu kāmāya kṣatraṃ priyaṃ bhavati | na vā are lokānāṃ kāmāya lokāḥ priyā bhavantyātmanastu kāmāya lokāḥ priyā bhavanti | na vā are devānāṃ kāmāya devāḥ priyā bhavantyātmanastu kāmāya devāḥ priyā bhavanti | na vā are vedānāṃ kāmāya vedāḥ priyā bhavantyātmanastu kāmāya vedāḥ priyā bhavanti | na vā are bhūtānāṃ kāmāya bhūtāni priyāṇi bhavantyātmanastu kāmāya bhūtāni priyāṇi bhavanti | na vā are sarvasya kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavatyātmanastu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavati | ātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyo maitreyi | ātmani khalvare dṛṣṭe śrute mate vijñāta idaṃ sarvaṃ viditam ||

He said: 'It is not for the love of the husband, my dear, that a husband is dear, but for the love of the self that a husband is dear. It is not for the love of the wife that a wife is dear, but for the love of the self. It is not for the love of the sons that sons are dear, but for the love of the self. Not for the love of wealth is wealth dear, but for the love of the self. Not for the love of cattle are cattle dear… not for the love of the priestly power is it dear… not for the love of the royal power… not for the love of the worlds… not for the love of the gods… not for the love of the Vedas… not for the love of beings… It is not for the love of all that all is dear, but for the love of the self that all is dear. It is the self, my dear, that should be seen, heard, reflected on and meditated upon, Maitreyi. When the self is seen, heard, reflected on and understood, all this is known.'

उन्होंने कहा, 'अरी, पति के प्रयोजन के लिए पति प्रिय नहीं होता, आत्मा के प्रयोजन के लिए पति प्रिय होता है। पत्नी के प्रयोजन के लिए पत्नी प्रिय नहीं होती, आत्मा के लिए पत्नी प्रिय होती है। पुत्रों के लिए पुत्र प्रिय नहीं होते, आत्मा के लिए पुत्र प्रिय होते हैं। धन के लिए धन प्रिय नहीं होता, आत्मा के लिए धन प्रिय होता है। पशुओं के लिए पशु प्रिय नहीं होते… ब्राह्मणत्व के लिए ब्राह्मणत्व नहीं… क्षत्रियत्व के लिए क्षत्रियत्व नहीं… लोकों के लिए लोक नहीं… देवों के लिए देव नहीं… वेदों के लिए वेद नहीं… प्राणियों के लिए प्राणी नहीं… सबके लिए सब प्रिय नहीं होता, आत्मा के लिए ही सब प्रिय होता है। मैत्रेयी, आत्मा ही देखने योग्य, सुनने योग्य, मनन करने योग्य और ध्यान करने योग्य है। आत्मा को देख, सुन, मनन कर और जान लेने पर यह सब कुछ जान लिया जाता है।'

Not a claim that love is selfish or that one should love family less; it points to the self as the source of love. 'Priestly' and 'royal' powers here are roles, never ranks by birth.

यह नहीं कहता कि प्रेम स्वार्थ है या परिवार से कम प्रेम करना चाहिए; यह आत्मा को प्रेम का स्रोत बताता है। 'ब्राह्मणत्व' और 'क्षत्रियत्व' यहाँ भूमिकाएँ हैं, जन्म से ऊँच-नीच कभी नहीं।

Meaning today and contextआज के लिए अर्थ और संदर्भ

All our loves point to something deeper we are really seeking. This is not saying love is selfish; it says the joy we find in people is the joy of the one self shining in them, and that self is worth coming to know.

हमारे सारे प्रेम किसी गहरी चीज़ की ओर इशारा करते हैं जिसे हम वास्तव में खोज रहे हैं। यह नहीं कहता कि प्रेम स्वार्थ है; यह कहता है कि लोगों में जो आनंद मिलता है, वह उनमें चमकते उसी एक आत्मा का आनंद है, और उस आत्मा को जानना सार्थक है।

Brihadaranyaka 4.5.6. Yajnavalkya teaches Maitreyi that husband, wife, children, wealth and everything else are dear for the sake of the self, which is to be seen, heard, reflected on and meditated upon.

Read in context Ask Antah Saarthi