Read › Brihadaranyaka Upanishad ›

Brihadaranyaka Upanishad 2.4.5

2.4.5 Yajnavalkya to Maitreyi

स होवाच न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति । न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति । न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति । न वा अरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति । न वा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियं भवति । न वा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय क्षत्रं प्रियं भवति । न वा अरे लोकानां कामाय लोकाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति । न वा अरे देवानां कामाय देवाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय देवाः प्रिया भवन्ति । न वा अरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्त्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति । न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति । आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेयि । आत्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदं सर्वं विदितम् ॥

sa hovāca na vā are patyuḥ kāmāya patiḥ priyo bhavatyātmanastu kāmāya patiḥ priyo bhavati | na vā are jāyāyai kāmāya jāyā priyā bhavatyātmanastu kāmāya jāyā priyā bhavati | na vā are putrāṇāṃ kāmāya putrāḥ priyā bhavantyātmanastu kāmāya putrāḥ priyā bhavanti | na vā are vittasya kāmāya vittaṃ priyaṃ bhavatyātmanastu kāmāya vittaṃ priyaṃ bhavati | na vā are brahmaṇaḥ kāmāya brahma priyaṃ bhavatyātmanastu kāmāya brahma priyaṃ bhavati | na vā are kṣatrasya kāmāya kṣatraṃ priyaṃ bhavatyātmanastu kāmāya kṣatraṃ priyaṃ bhavati | na vā are lokānāṃ kāmāya lokāḥ priyā bhavantyātmanastu kāmāya lokāḥ priyā bhavanti | na vā are devānāṃ kāmāya devāḥ priyā bhavantyātmanastu kāmāya devāḥ priyā bhavanti | na vā are bhūtānāṃ kāmāya bhūtāni priyāṇi bhavantyātmanastu kāmāya bhūtāni priyāṇi bhavanti | na vā are sarvasya kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavatyātmanastu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavati | ātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyo maitreyi | ātmano vā are darśanena śravaṇena matyā vijñānenedaṃ sarvaṃ viditam ||

He said: 'Truly, my dear, a husband is not dear for the love of the husband; a husband is dear for the love of the Self. A wife is not dear for the love of the wife; a wife is dear for the love of the Self. Sons are not dear for the love of sons; sons are dear for the love of the Self. Wealth is not dear for the love of wealth; wealth is dear for the love of the Self. The priestly power is not dear for its own sake, nor the royal power, nor the worlds, nor the gods, nor beings; each is dear for the love of the Self. Nothing at all is dear for its own sake; all is dear for the love of the Self. It is the Self, my dear Maitreyi, that should be seen, heard, reflected on and deeply meditated upon. Truly, by seeing, hearing, reflecting on and understanding the Self, all this is known.'

उन्होंने कहा, 'अरी, पति के लिए पति प्रिय नहीं होता, आत्मा के लिए पति प्रिय होता है। पत्नी के लिए पत्नी प्रिय नहीं होती, आत्मा के लिए पत्नी प्रिय होती है। पुत्रों के लिए पुत्र प्रिय नहीं होते, आत्मा के लिए पुत्र प्रिय होते हैं। धन के लिए धन प्रिय नहीं होता, आत्मा के लिए धन प्रिय होता है। ब्राह्मणत्व, क्षत्रियत्व, लोक, देवता, प्राणी, इनमें से कोई भी अपने लिए प्रिय नहीं होता; सब आत्मा के लिए प्रिय होते हैं। कुछ भी अपने लिए प्रिय नहीं होता; सब कुछ आत्मा के लिए प्रिय होता है। अरी मैत्रेयी, आत्मा ही देखने योग्य, सुनने योग्य, मनन करने योग्य और ध्यान करने योग्य है। आत्मा के दर्शन, श्रवण, मनन और ज्ञान से यह सब कुछ जान लिया जाता है।'

This verse does not mean people are only means to our ends, or that family love is false. It points to the one Self in all; it is never a reason to neglect or use others.

इसका अर्थ यह नहीं कि लोग केवल हमारे स्वार्थ के साधन हैं, या पारिवारिक प्रेम झूठा है। यह सबमें एक ही आत्मा की ओर संकेत करता है; यह दूसरों की उपेक्षा या उनके उपयोग का कारण कभी नहीं है।

Meaning today and contextआज के लिए अर्थ और संदर्भ

This is not a claim that love is selfish. It says that what we love in anyone or anything is a glimpse of the one Self that is in us and in them. Seeing this, love becomes less grasping and more whole.

यह दावा नहीं है कि प्रेम स्वार्थ है। यह कहता है कि किसी में भी हम जिसे प्रेम करते हैं, वह उसी एक आत्मा की झलक है जो हममें भी है और उनमें भी। यह देख लेने पर प्रेम कम पकड़ने वाला और अधिक पूर्ण हो जाता है।

Brihadaranyaka 2.4.5. Yajnavalkya's central teaching to Maitreyi: everything is dear for the sake of the Self, and so the Self is what must be seen, heard, reflected on and meditated upon.

Read in context Ask Antah Saarthi