Read › Chandogya Upanishad ›

Adhyāya 7, Khaṇḍa 2

7.2.1 Sanatkumara to Narada

वाग्वाव नाम्नो भूयसी । वाग्वा ऋग्वेदं विज्ञापयति यजुर्वेदं सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्यं राशिं दैवं निधिं वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्यां सर्पदेवजनविद्यां दिवं च पृथिवीं च वायुं चाकाशं चापश्च तेजश्च देवांश्च मनुष्यांश्च पशूंश्च वयांसि च तृणवनस्पतीञ्श्वापदान्याकीटपतङ्गपिपीलकं धर्मं चाधर्मं । च सत्यं चानृतं च साधु चासाधु च हृदयज्ञं चाहृदयज्ञं च । यद्वै वाङ्नाभविष्यन्न धर्मो नाधर्मो व्यज्ञापयिष्यन्न सत्यं नानृतं न साधु नासाधु न हृदयज्ञो नाहृदयज्ञः । वागेवैतत्सर्वं विज्ञापयति वाचमुपास्स्वेति ॥

vāgvāva nāmno bhūyasī | vāgvā ṛgvedaṃ vijñāpayati yajurvedaṃ sāmavedamātharvaṇaṃ caturthamitihāsapurāṇaṃ pañcamaṃ vedānāṃ vedaṃ pitryaṃ rāśiṃ daivaṃ nidhiṃ vākovākyamekāyanaṃ devavidyāṃ brahmavidyāṃ bhūtavidyāṃ kṣatravidyāṃ nakṣatravidyāṃ sarpadevajanavidyāṃ divaṃ ca pṛthivīṃ ca vāyuṃ cākāśaṃ cāpaśca tejaśca devāṃśca manuṣyāṃśca paśūṃśca vayāṃsi ca tṛṇavanaspatīñśvāpadānyākīṭapataṅgapipīlakaṃ dharmaṃ cādharmaṃ | ca satyaṃ cānṛtaṃ ca sādhu cāsādhu ca hṛdayajñaṃ cāhṛdayajñaṃ ca | yadvai vāṅnābhaviṣyanna dharmo nādharmo vyajñāpayiṣyanna satyaṃ nānṛtaṃ na sādhu nāsādhu na hṛdayajño nāhṛdayajñaḥ | vāgevaitatsarvaṃ vijñāpayati vācamupāssveti ||

"Speech is greater than name. Speech makes known the Ṛgveda, the Yajurveda, the Sāmaveda, the Atharvaṇa as the fourth, the epics and lore as the fifth, and all the other sciences; heaven and earth, wind and space, water and fire, gods and humans, cattle and birds, grasses and trees, wild beasts down to worms, moths and ants; right and wrong, true and false, good and bad, the pleasant and the unpleasant. If there were no speech, neither right nor wrong would be known, neither true nor false, neither good nor bad, neither pleasant nor unpleasant. Speech makes all this known. Revere speech."

"वाणी नाम से बड़ी है। वाणी ही ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, चौथे अथर्ववेद, पाँचवें इतिहास-पुराण और अन्य सभी विद्याओं का बोध कराती है; द्युलोक और पृथ्वी, वायु और आकाश, जल और तेज, देवता और मनुष्य, पशु और पक्षी, घास और वृक्ष, हिंसक पशु से लेकर कीड़े, पतंगे और चींटियाँ तक; धर्म और अधर्म, सत्य और असत्य, भला और बुरा, प्रिय और अप्रिय। यदि वाणी न होती तो न धर्म का पता चलता न अधर्म का, न सत्य का न असत्य का, न भले का न बुरे का, न प्रिय का न अप्रिय का। वाणी ही यह सब बताती है। वाणी की उपासना करो।"

Meaning today and contextआज के लिए अर्थ और संदर्भ

Without words we could not even tell each other what is right or true. Speech carries moral weight: how we use it shapes what others can know.

शब्दों के बिना हम एक-दूसरे को यह भी नहीं बता पाते कि क्या सही है और क्या सच। वाणी का नैतिक भार है: हम उसका जैसा उपयोग करते हैं, वैसा ही दूसरे जान पाते हैं।

Chandogya 7.2.1: Sanatkumāra says speech is greater than name, because it is speech that makes known all the sciences, the worlds and beings, and even right and wrong, true and false.

7.2.2 Sanatkumara to Narada

स यो वाचं ब्रह्मेत्युपास्ते । यावद्वाचो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो वाचं ब्रह्मेत्युपास्ते । अस्ति भगवो वाचो भूय इति । वाचो वाव भूयोऽस्तीति । तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥

sa yo vācaṃ brahmetyupāste | yāvadvāco gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo vācaṃ brahmetyupāste | asti bhagavo vāco bhūya iti | vāco vāva bhūyo'stīti | tanme bhagavānbravītviti ||

"Whoever reveres speech as Brahman, as far as speech reaches, so far he moves as he wishes." "Sir, is there anything greater than speech?" "There is indeed something greater than speech." "Then tell me that, sir."

"जो वाणी की ब्रह्म के रूप में उपासना करता है, जहाँ तक वाणी की पहुँच है, वहाँ तक वह इच्छानुसार विचरता है।" "भगवन्, क्या वाणी से भी बड़ा कुछ है?" "हाँ, वाणी से भी बड़ा है।" "भगवन्, वही मुझे बताइए।"

Meaning today and contextआज के लिए अर्थ और संदर्भ

Eloquence opens many doors, but only as far as words can go. Some things lie behind and beyond what can be said.

वाक्पटुता बहुत से द्वार खोलती है, पर केवल वहीं तक जहाँ तक शब्द जा सकते हैं। कुछ बातें कहे जा सकने वाले से पीछे और परे हैं।

Chandogya 7.2.2: the fruit of revering speech as Brahman; Nārada asks for what is greater than speech.