Śikṣā Vallī, Anuvāka 5

भूर्भुवः सुवरिति वा एतास्तिस्रो व्याहृतयः । तासामु ह स्मैतां चतुर्थीम् । माहाचमस्यः प्रवेदयते । मह इति । तत्ब्रह्म । स आत्मा । अङ्गान्यन्या देवताः । भूरिति वा अयं लोकः । भुव इत्यन्तरिक्षम् । सुवरित्यसौ लोकः ॥

bhūrbhuvaḥ suvariti vā etāstisro vyāhṛtayaḥ | tāsāmu ha smaitāṃ caturthīm | māhācamasyaḥ pravedayate | maha iti | tatbrahma | sa ātmā | aṅgānyanyā devatāḥ | bhūriti vā ayaṃ lokaḥ | bhuva ityantarikṣam | suvarityasau lokaḥ ||

Bhūḥ, bhuvaḥ, suvaḥ: these are the three sacred utterances. Māhācamasya made known a fourth among them: mahaḥ. That is Brahman; that is the trunk; the other gods are its limbs. Bhūḥ is this world; bhuvaḥ the middle region; suvaḥ the world beyond;

भूः, भुवः, सुवः: ये तीन व्याहृतियाँ हैं। इनमें से चौथी, महः, को माहाचमस्य ऋषि ने बताया। वह ब्रह्म है; वह धड़ (आत्मा) है; अन्य देवता उसके अंग हैं। भूः यह लोक है, भुवः अन्तरिक्ष है, सुवः वह (स्वर्ग) लोक है,

मह इत्यादित्यः । आदित्येन वाव सर्वे लोक महीयन्ते । भूरिति वा अग्निः । भुव इति वायुः । सुवरित्यादित्यः । मह इति चन्द्रमाः । चन्द्रमसा वाव सर्वाणि ज्योतिंषि महीयन्ते । भूरिति वा ऋचः । भुव इति सामानि । सुवरिति यजूंषि ॥

maha ityādityaḥ | ādityena vāva sarve loka mahīyante | bhūriti vā agniḥ | bhuva iti vāyuḥ | suvarityādityaḥ | maha iti candramāḥ | candramasā vāva sarvāṇi jyotiṃṣi mahīyante | bhūriti vā ṛcaḥ | bhuva iti sāmāni | suvariti yajūṃṣi ||

mahaḥ is the sun, for by the sun all the worlds are made great. Bhūḥ is fire; bhuvaḥ is wind; suvaḥ is the sun; mahaḥ is the moon, for by the moon all the lights are made great. Bhūḥ is the Ṛg verses; bhuvaḥ the Sāman chants; suvaḥ the Yajus formulas;

महः आदित्य है; आदित्य से ही सब लोक महिमावान होते हैं। भूः अग्नि है, भुवः वायु है, सुवः आदित्य है, महः चन्द्रमा है; चन्द्रमा से ही सब ज्योतियाँ महिमावान होती हैं। भूः ऋचाएँ हैं, भुवः साम हैं, सुवः यजुष् हैं,

मह इति ब्रह्म । ब्रह्मणा वाव सर्वे वेदा महीयन्ते । भूरिति वै प्राणः । भुव इत्यपानः । सुवरिति व्यानः । मह इत्यन्नम् । अन्नेन वाव सर्वे प्राण महीयन्ते । ता वा एताश्चतस्रश्चतुर्ध । चतस्रश्चतस्रो व्याहृतयः । ता यो वेद । स वेद ब्रह्म । सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्ति ॥

maha iti brahma | brahmaṇā vāva sarve vedā mahīyante | bhūriti vai prāṇaḥ | bhuva ityapānaḥ | suvariti vyānaḥ | maha ityannam | annena vāva sarve prāṇa mahīyante | tā vā etāścatasraścaturdha | catasraścatasro vyāhṛtayaḥ | tā yo veda | sa veda brahma | sarve'smai devā balimāvahanti ||

mahaḥ is Brahman, for by Brahman all the Vedas are made great. Bhūḥ is the in-breath; bhuvaḥ the out-breath; suvaḥ the diffused breath; mahaḥ is food, for by food all the breaths are made great. These four are each fourfold: four and four are the utterances. Whoever knows them knows Brahman. All the gods bring offerings to him.

महः ब्रह्म है; ब्रह्म से ही सब वेद महिमावान होते हैं। भूः प्राण है, भुवः अपान है, सुवः व्यान है, महः अन्न है; अन्न से ही सब प्राण महिमावान होते हैं। ये चारों चार-चार प्रकार के हैं: चार-चार व्याहृतियाँ हैं। जो इन्हें जानता है, वह ब्रह्म को जानता है। सब देवता उसे भेंट लाते हैं।

The breaths here are objects of meditation, not breathing exercises or medical advice.

यहाँ प्राण ध्यान के विषय हैं, साँस के अभ्यास या चिकित्सा सलाह नहीं।